De burgerorganisatie Zelený živel o.z. die milieubewuste bewoners in Turnianska Kotlina vertegenwoordigt, nam in 2023 het initiatief om contact op te nemen met Zero Waste Europe en ToxicoWatch (TW) voor onafhankelijk onderzoek naar de depositie van persistente organische verontreinigende stoffen (POP’s) zoals dioxines (PCDD/F/dl-PCB), polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) en PFAS, evenals zware metalen in de omgeving van de cementoven Cementáreň Turňa nad Bodvou, gelegen in de regio Košice in Slowakije.
Deze cementoven, (co-)afvalverbrandingsinstallatie, ondersteund door EU-subsidies, verbrandt afvalmaterialen, variërend van plastic agglomeraat, versleten oude autobanden en PCB-oliehoudend afval – als een duurzaam alternatief voor fossiele brandstoffen. Er zijn plannen om het verbranden van afval te verhogen van 65.000 naar 115.000 ton per jaar, een toename van bijna 50%. Cementovens worden gebruikt voor de vernietiging van persistente organische verontreinigende stoffen zoals PCB’s en PFAS, vanwege de hogere verbrandingstemperaturen die ze bieden.
Het biomonitoringsonderzoek van ToxicoWatch in deze regio richt zich op de beoordeling van de milieueffecten rond de cementoven in Turňa nad Bodvou. ToxicoWatch gebruikt biomonitoringtechnieken waarbij eieren van kippen uit de achtertuin worden gebruikt en fruit en vegetatie worden geanalyseerd op dioxines, PFAS, PAK en zware metalen. Naast de cementproductie heeft de regio Košice te maken met andere industriële bronnen van luchtvervuiling. Met name in de steengroeven van Včeláre en Hosťovce wordt kalksteen gewonnen, een basisgrondstof voor de cementproductie. Naast de cementoven liggen ecologisch belangrijke gebieden, waaronder het Beschermd Vogelgebied Slowaakse Karst (SKCHVÚ 027) en het Nationaal Natuurreservaat – Zádielska Kloof, dat deel uitmaakt van het Slowaakse Karst Nationaal Park.
Belangrijkste bevindingen TW-Biomonitoring onderzoek regio Turňa nad Bodvou, oktober 2023:
- Eieren, dennennaalden en mossen vertoonden hoge concentraties dioxines (PCCD/F/dl-PCB), polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) en per- en poly-fluoralkylstoffen (PFAS).
- In Turňa nav Bodvou konden zes (6) PFAS-verbindingen worden vastgesteld in eieren van hobbypluimvee.
- PFOS-niveau in eieren van hobbypluimvee van locatie Zádiel, dat de EU-limiet voor PFOS met 300% overschrijdt.
- De oppervlaktewaterstroom in de buurt van de cementoven en sedimentmonsters vertonen hoge PFAS-gehaltes met analysetest FITC-T4.
- Er werden verhoogde PAK-gehaltes gevonden in stofafzettingen op de daken van huizen in de dorpen Dvornìke en Zádiel.
- De zware metaalgehaltes in mossen(bryofyten) behoren tot de hoogste die zijn geregistreerd in TW-biomonitoringonderzoek uitgevoerd in Europa (2019-2023).
Belangrijkste bevindingen TW-Biomonitoring onderzoek regio Turňa nad Bodvou, mei 2024:
- In de eieren van hobbypluimvee werden overschrijdingen voor dioxines gevonden van de EU-limiet van 3,3 pg BEQ/g/vet (DR CALUX) en 5,0 TEQ/g vet (GC-MS).
- De resultaten van dioxines in mossen(Bryophyta) en dennennaalden(Picea abies) waren sterk verhoogd in vergelijking met de referentielocaties.
- Dioxinepatronen (congeneren) wijzen op een bron van meeverbranding van alternatieve industriële brandstof.
- Analyse van 14 zware metalen (HM) – zilver (Ag), aluminium (Al), arseen (As), barium (Ba), cadmium (Cd), kobalt (Co), chroom (Cr), koper (Cu), kwik (Hg), mangaan (Mn), nikkel (Ni), lood (Pb), Tin (Sn) en Zink (Zn) – vertoonden verhoogde niveaus van alle zware metalen in mossen(Bryophyta) in vergelijking met de referenties van het Slowaakse Karst Nationaal Park (NP Slovenský kras), EU-limieten en gemiddelde niveaus van zware metalen in groenten.
- Vergelijkende onderzoeken door Danucem Slovensko a.s. (uitgevoerd door het Ekotoxikologické centrum Bratislava, ECB) en de regionale overheid van Košice (uitgevoerd door Ekolive) bevestigen de bevindingen van TW met betrekking tot verhoogde dioxinegehaltes in eieren van hobbypluimvee, maar onderschatten de verhoogde aanwezigheid van zware metalen (HM) in vegetatie en bodem in dit onderzoeksgebied.
- De analyseresultaten in sediment op de referentielocaties in het Slowaakse Karst Nationaal Park, > 20 km ten westen van de cementoven, tonen significant lagere waarden dan de resultaten van veertien (14) zware metalen in de bodem op zeven (7) locaties binnen een straal van 3,5 km rond de cementfabriek.
- Een ernstig vervuilde kinderspeelplaats in Dvorníky-Včeláre, gelegen op slechts 630 meter ten noorden van de cementoven, bleek hoge concentraties lood (Pb) en arseen (As) te bevatten.
- Er werden hoge concentraties zware metalen (HM-14) gevonden in mossen(Bryophyta) in de buurt van de cementoven, wat wijst op een ernstige verontreiniging van de grond in particuliere moestuinen.
